АУҒАНСТАНДАҒЫ ЖАҢАРТЫЛАТЫН ЭНЕРГИЯҒА КӨШУДІ ІЛГЕРІЛЕТУ ТУРАЛЫ ХАБАРДАРЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН БАҒАЛАУ: ШОЛУЛЫҚ ЗЕРТТЕУ
Article Sidebar
Main Article Content
Аңдатпа
Бұл жүйелі шолулық зерттеу Ауғанстандағы және Оңтүстік Азияның ұқсас жағдайдағы елдеріндегі жаңартылатын энергия көздері туралы хабардарлық ерекшеліктерін зерттеген 119 рецензияланған мақаланың нәтижелерін біріктірді. Scopus дерекқорында жүргізілген толық іздеу барысында 595 мақала анықталып, олардың 119-ы іріктеу талаптарына сәйкес келді. Зерттеу нәтижелері Ауғанстандағы жаңартылатын энергия туралы жалпы хабардарлық деңгейі 30–50 % аралығында екенін көрсетті, бұл ұқсас елдермен салыстырғанда (40–75 %) айтарлықтай төмен. Техникалық, экономикалық және саяси хабардарлық деңгейі өте төмен болып қалуда (тиісінше <15 %, <12 % және <10 %). Демографиялық деректер елеулі айырмашылықтарды көрсетті: білім деңгейі хабардарлықта 7–8 есе алшақтық туғызса, қала мен ауыл тұрғындары арасындағы айырмашылық 2,2 есе, ал гендерлік айырмашылықтар 10–15 % құрады. Хабардарлық пен нақты енгізу деңгейі арасындағы алшақтық 50–80 %-ға жеткен, бұл тек ақпараттандырудың мінез-құлықты өзгерту үшін жеткіліксіз екенін көрсетеді. Жаңартылатын энергияны енгізудегі негізгі кедергілер ретінде экономикалық тосқауылдар (зерттеулердің 95 %-ы), техникалық мамандардың жетіспеушілігі (82 %) және білім тапшылығы (88 %) анықталды. Хабардарлықты арттыруда діни көшбасшылар мен қоғамдық бастамалар ең тиімді құралдар болғанымен, мемлекеттік арналардың қамту деңгейі (10 %-дан төмен) мен сенімділігі шектеулі болды. Ауғанстанда жаңартылатын энергия көздерін енгізуді жеделдету үшін білім беру, экономикалық, техникалық, институционалдық және әлеуметтік кедергілерді бір мезгілде шешуге бағытталған кешенді көпдеңгейлі шаралар қажет.
Article Details
##submission.citations##
Abdullah, W., Zainudin, W. N. R. A. B., Ishak, W. W. B. M., Sulong, F., & Zia‐ul‐haq, H. M. (2020). Public Participation of Renewable Energy (PPRED) Model in Malaysia: An Instrument Development. International Journal of Renewable Energy Development, 10(1), 119-137.
Ahady, S., Dev, N., & Mandal, A. (2020). An overview of the opportunities and challenges in sustaining the energy industry in Afghanistan. In E3S Web of Conferences (Vol. 173, p. 03006). EDP Science.
Ahmadzai, S., & McKinna, A. (2018). Afghanistan's electrical energy and transboundary water systems analyses: Challenges and opportunities. Energy Reports, 4, 435-469.
Almulhim, A. I. (2022). Understanding public awareness and attitudes toward renewable energy resources in Saudi Arabia. Renewable Energy, 192, 572-582.
Ayik, A., & Ijumba, N. (2025). Renewable energy: A way out for South Sudan’s electricity crisis. F1000Research, 13, 1267.
Bhatia, T., Bharathy, G., & Prasad, M. (2024). A targeted review on revisiting and augmenting the framework for technology acceptance in the renewable energy context. Energies, 17(8), 1982.
Bose, S., Mancino, M., & Simangan, D. (2024). Ecosystem services and sustainable peace in Afghanistan: Gaps in national policy and its security implications. Global Policy, 15(1), 193-203.
Bracho, R., Linvill, C., Sedano, R., Binz, R., & Brutkoski, D. (2018). First Steps in the Smart Grid Framework: An Optimal and Feasible Pathway Toward Power System Reform in Mexico (No. NREL/SR--6A50-68464). National Renewable Energy Laboratory (NREL), Golden, CO (United States).
Citaristi, I. (2022). International energy agency—iea. In The Europa directory of international organisations 2022 (pp. 701-702). Routledge.
Danish, M. S. S., Sabory, N. R., Danish, S. M. S., Senjyu, T., Ludin, G. A., Noorzad, A. S., & Yona, A. (2017). Electricity sector transitions in an after-war country: A review of Afghanistan’s Electricity. Journal of Energy and Power Engineering, 11(1), 491-496.
Erna, E., & Mutaqin, Z. (2023). Greening public policy: The effects of environmentally friendly regulations, public support, and sustainability orientation on green governance. International Journal of Energy Economics and Policy, 13(3), 552-559.
Fahimi, A., & Upham, P. (2018). The renewable energy sector in Afghanistan: Policy and potential. Wiley Interdisciplinary Reviews: Energy and Environment, 7(2), e280.
Fouquet, R. (2010). The slow search for solutions: Lessons from historical energy transitions by sector and service. Energy policy, 38(11), 6586-6596.
Higgins, J. P., López-López, J. A., Becker, B. J., Davies, S. R., Dawson, S., Grimshaw, J. M., ... & Caldwell, D. M. (2019). Synthesising quantitative evidence in systematic reviews of complex health interventions. BMJ global health, 4(Suppl 1).
IEA (2024), Renewables 2024, IEA, Paris https://www.iea.org/reports/renewables-2024, Licence: CC BY 4.0
Imranullah, A., & Hakimuddin, M. (2024). Strategic interests and geopolitical considerations: assessing the importance of Afghanistan for the US post-withdrawal. Journal of Arts, Humanities and Social Science, 1(2), 1-9.
Isah, A., Dioha, M. O., Debnath, R., Abraham-Dukuma, M. C., & Butu, H. M. (2023). Financing renewable energy: policy insights from Brazil and Nigeria. Energy, Sustainability and Society, 13(1), 2.
Jenkins, K., McCauley, D., Heffron, R., Stephan, H., & Rehner, R. (2016). Energy justice: A conceptual review. Energy research & social science, 11, 174-182.
Kimuli, I., & Kirabira, J. B. (2025). Research perspectives for improving regulation and policy development for energy efficiency and sustainable mobility in Uganda. Iscience, 28(7).
Laldjebaev, M., Isaev, R., & Saukhimov, A. (2021). Renewable energy in Central Asia: An overview of potentials, deployment, outlook, and barriers. Energy Reports, 7, 3125-3136.
Levac, D., Colquhoun, H., & O'brien, K. K. (2010). Scoping studies: advancing the methodology. Implementation science, 5(1), 69.
Matthew, A. O., & Ebiniyi, O. E. (2025). Advancing Supply Chain with Blockchain-Backed Explainable AI. In Explainable AI and Blockchain for Secure and Agile Supply Chains (pp. 82-101). Chapman and Hall/CRC.
Narayan, L., Chidananda, H. L., Ashwini, S. V., & Anto, S. (2025). Renewable Energy Adoption: How Renewable Energy Awareness, Belief About Renewable Energy Benefits, and Renewable Energy Generation Costs Drive Intentions. In The Digital Edge: Transforming Business Systems for Strategic Success: Volume 1 (pp. 59-69). Cham: Springer Nature Switzerland.
Ngungi, J. M., & Muthama, J. N. (2021). Evaluation of policies as drivers of energy transition and modelling of a low-carbon emission scenario for the energy generation sector in Kenya. East African Journal of Science, Technology and Innovation, 2.
Nwokolo, S. C., Obiwulu, A. U., & Okonkwo, P. C. (2024). Africa’s Propensity for a Net Zero Energy Transition. CRC Press.
OECD (2022), blended finance guidance for clean energy. https://doi.org/10.1787/596e2436-en
Patmal, M. H., & Shirani, H. (2021). Public awareness and attitudes toward adopting renewable energy technologies in Afghanistan. International Journal of Innovative Research and Scientific Studies, 4(2).
Pham, M. T., Rajić, A., Greig, J. D., Sargeant, J. M., Papadopoulos, A., & McEwen, S. A. (2014). A scoping review of scoping reviews: advancing the approach and enhancing the consistency. Research synthesis methods, 5(4), 371-385.
Ratnaningsih, E. (2022). Renewable Energy Policy to Achieve Sustainable Development Goals in Indonesia. In The 3rd Asia Pacific International Conference on Industrial Engineering and Operations Management. https://doi. org/10.46254/AP03 (Vol. 20220583).
Rehman, W. U., Bhatti, A. R., Awan, A. B., Sajjad, I. A., Khan, A. A., Bo, R., ... & Oboreh-Snapps, O. (2020). The penetration of renewable and sustainable energy in Asia: A state-of-the-art review on net-metering. IEEE Access, 8, 170364-170388.
Slimankhil, A. K., Anwarzai, M. A., Sabory, N. R., Danish, M. S. S., Ahmadi, M., & Ahadi, M. H. (2020). Renewable energy potential for sustainable development in Afghanistan. Journal of Sustainable Energy Revolution, 8-15.
Sohag, K., & Grigorian, K. (2025). Institutions Beyond Quality: How Legislation and Execution Shape the Global Energy Transition.
Wali, M., Majidi, H., Abdullah, M. A., & Yaqobi, M. H. (2020). A study on the sustainability of internal power generation compared with imported power in Afghanistan. Journal of Sustainability Outreach, 1-9.
Zaheb, H., Ahmadi, M., Rahmany, N. A., Danish, M. S. S., Fedayi, H., & Yona, A. (2023). Optimal Grid Flexibility Assessment for Integration of Variable Renewable-Based Electricity Generation. Sustainability, 15(20), 15032.